Sürü, Şiddet, İtaat II - Milgram

Zimbardo'nun hapishane deneyinden 10 yıl kadar önce, Milgram tarafından, savaş suçlusu Nazilerin "Ben emirleri yerine getiriyordum." savunmalarından yola çıkarak bir deney yapılmış. Cezalandırmanın öğrenme üstüne etkilerini ölçtüklerini zanneden deneklere, ezberlemesi gereken kelimelerde hata yapan kişiye hata başına artan dozlarda elektrik vermeleri söylenmiş.

"Deney düzeneği kabaca şöyle, denek deneyin yapılacağı yere gelir. Yanında 47 yaşlarında güleç hafif kilolu bir adam vardır. Diğer adamı da denek sanar. Deneyi yapacak kişiler bunun öğrenme üzerine bir deney olduğunu söylerler ve denekler arasında bir seçim yapılırmış gibi davranırlar. Gerçek denek öğretici, 47 yaşındaki ekipten adamsa öğrenen rollerine seçilmiş gibi davranılır. Gerçek denekle adam bir paravan yardımı ile ayrılır."

Kalp hastası olduğunu sandıkları, durmaları için yalvaran deneğe, yanlış kelimeleri söylediği için 450 volta kadar elektrik veren öğretmen rolündeki deneklerin oranı oldukça şaşırtıcı. Deneye katılanların yüzde 62'si görevlinin buyruklarına tam olarak itaat etmiş ve hiçbirisi 300 volttan önce durmamış.

"Deneklerin itaat davranışları durumsal etkenlere göre değişiyordu. Örneğin deney Yale Üniversitesi'nde değil de, şehrin içinde salaş bir binada yapıldığında otorite azaldığından itaat de azaldı; aynı şekilde gözetmenin odadan ayrılması, deneğin cezalandırdığı insanla aynı odada bulunması, onun elini tutması, emirleri telefondan alması gibi değişik durumlarda da yüzde 65'in altına indi 450 volta çıkanların oranı. En önemlisiyse denekler yanlarında başka biriyle öğretmen rolünü üstlendiklerinde, ve yine milgram'ın asistanı olan diğer kişi şok vermeye devam etmeyi reddettiğinde itaat oranı yüzde 10'a kadar düştü. Tek kişinin itirazının bile ne kadar çok şey fark ettirebileceğini bilmek önemli."

Şiddet bu rahatlığı ve vicdan zedelemezliğiyle hayat akışımızın baştan kabul edilmiş dogmaları arasında çoktan yerini almış.
Milgram'ın deneyi, kanımca, Zimbardo'nun deneyinden çok daha ürkütücü. Her iki deneyde de deneklerin kendilerini rollerine fazlaca kaptırdıkları düşünülürse, hapishanede deneyin odağı suç, suçluyla mücadele, insandışı uygulamaya başkaldırma ekseninde. İnsanoğlunun şiddet uygulamayı yüzyıllardır meşru gördüğü bir alan. Oysa Milgram'ın deneyinde ne böyle bir kapatılmışlık, ne de böyle yoğun bir baskı unsuru var. Denekler öğretebilmek için elektrik vermeyi kabulleniyorlar. Bu iki deneyin ortak paydaları var elbette.

"Gerek gerçek yaşamda ve gerekse laboratuar koşullarında, şiddeti uygulayan kişileri rahatlatan, onları vicdanlarının baskısından koruyan kalkanın aynı dokudan yapıldığı görülüyor. Aldığı görünümler değişse de gerekçe farklı değil. Daha güçlü ve yetkili konumdaki bir kişi öyle istediği ya da kurallar öyle olmasını gerektirdiği için şiddet uygulanıyor. Bu, kimi zaman bir deney görevlisi, kimi zaman bir politik lider ya da dini bir otorite kılığında sahneye çıkıyor. Bazen de bir inanç ya da hukuk sistemi gerekçe gösterilebiliyor. Yapılanların sorumluluğunu o üstleniyor, uygulayıcılarsa yalnızca verilen emirleri yerine getiriyorlar."

İnsanoğlunun vahşiliği, şiddet uygulamaya doğuştan yatkınlığı bir yana, otoriteye boyun eğme konusundaki maharetinden dolayı itaatkar bir hizmetli olduğu açık. Otoriteye bu emri verdiren gücün kaynağı ne, aile yapısı, klan kültürü... peki ya sosyal sözleşme?